O‘zbek shoiri va jamoat arbobi Abdulla Oripov 1941-yil 21-martda Qashqadaryo viloyatining Koson tumanidagi Neko‘z qishlog‘ida tug‘ilgan.

Shoirning otasi Orifboy Ubaydulla o‘g‘li mehnatkash, ishbilarmon dehqonlardan bo‘lib, jamoa xo‘jaligi raisi lavozimida ishlagan. Onasi Turdixol momo esa sarishta, mehnatkash, mehribon, ezgulikka tashna ayol bo‘lgan.

Qishloq Qo‘ng‘irtov etagida joylashgan bo‘lib, oqar suv taqchil bo‘lsa-da, seryomg‘ir yillarda maysazor va ko‘katlarga burkanib ketadigan go‘zal maskan edi. Shoir bu joylar haqida shunday yozgan:

“Ayniqsa, bahor paytlarida bu yerlarga yog‘in ko‘p tushar, Qo‘ng‘irtov etaklari ming xil o‘t-o‘lan, chuchmoma, qizg‘aldoq, quyonto‘pig‘, ismaloq, karrag, hazorisfand va qo‘zigullar bilan qoplanar, atrof-tevarak jannatiy manzaraga aylanardi. Sel suvlari to‘planib qolgan kichik ko‘llarni ‘qoq’ derdik. Uning toza suvini odamlar tashib ichishar, bolalar esa chuchmoma va ismaloq terib, Qo‘ng‘irtov etaklarida kun kechirishar edi”.

Ana shunday tabiati go‘zal, samimiy muhitda ulg‘aygan oilada to‘rt o‘g‘il va to‘rt qiz voyaga yetgan. Abdulla oilaning kenja o‘g‘li edi. Uning bolaligi qishloq hayotiga xos mehnatlar — qo‘y boqish, suv tashish, pichan o‘rish, somon to‘plash bilan o‘tgan. Biroq u tengdoshlaridan tafakkur va xayolchanligi bilan ajralib turgan. Yoshligidanoq kitobga mehr qo‘ygan, hali maktabga bormasdan qofiyali so‘zlar bilan o‘ynashni yoqtirgan. Shoir keyinchalik buni shunday eslaydi:

“...birinchi she’rlar yoza boshlaganimga nima turtki bo‘lganini bilmayman. Har holda so‘zlarni qofiyalashga ishqiboz bo‘lib qolganim esimda. Balki zerikkanimdan, balki zavqim toshib, nimadir yozgim kelaverardi. Fikr esa yo‘q. Yozmaslikning ham iloji yo‘q edi”.

 

Ta’lim va mehnat faoliyati

Abdulla Oripov dastlab qishloq maktabida, keyin esa 1958-yilda qo‘shni Tayzan qishlog‘idagi o‘rta maktabni oltin medal bilan tugatdi. Shu yili u Toshkent davlat universitetining (hozirgi O‘zbekiston Milliy universiteti) “O‘zbek filologiyasi” fakulteti jurnalistika bo‘limiga o‘qishga kirib, 1963-yilda uni imtiyozli diplom bilan tamomladi.

Ijodiy faoliyatini “Yosh gvardiya” nashriyotida muharrir sifatida boshlagan Oripov keyinchalik G‘afur G‘ulom nomidagi adabiyot va san’at nashriyoti, “Sharq yulduzi” jurnali, “Gulxan” jurnali va O‘zbekiston Yozuvchilar uyushmasi**da turli lavozimlarda faoliyat yuritdi. 1996-yildan 2009-yilgacha u O‘zbekiston Yozuvchilar uyushmasining raisi bo‘lib ishladi.

 

Ijodi

Abdulla Oripovning ilk she’ri — “Qushcha” talabchilik yillarida respublika matbuotida chop etilgan. Uning birinchi she’rlar to‘plami “Mitti yulduz” 1965-yilda nashr etilgan. Shoirning “Tilla baliqcha”, “Men nechun sevaman O‘zbekistonni” kabi she’rlari ham talabalik davrida yozilgan.

Keyinchalik u “Ko‘zlarim yo‘lingda” (1967), “Onajon” (1969), “Ruhim” (1971), “O‘zbekiston”, “Qasida” (1972), “Xotirot” (1974), “Yurtim shamoli” (1974), “Jannatga yo‘l” (1978), “Hayrat” (1979), “Hakim va ajal” (1980), “Najot qal’asi” (1981), “Yillar armoni” (1983), “Haj daftari” (1992), “Saylanma” (1996), “Sohibqiron” (1996) kabi to‘plam va dostonlarni yaratdi.

2000–2001-yillarda uning to‘rt jildli “Sara asarlari” nashrdan chiqdi. Abdulla Oripov o‘zbek she’riyatiga 1960-yillarda kirib kelib, milliy adabiyotda yangi poetik tafakkur yo‘nalishini boshlab berdi. Uning ijodida hayot haqiqatlari, inson ruhiyati, erkin fikr va ma’naviyat masalalari chuqur yoritilgan.

Shoirning “Tilla baliqcha”, “Qo‘riqxona”, “Genetika”, “Olomonga” kabi she’rlari orqali lirika falsafiy mushohadalar bilan boyidi. U “Jannatga yo‘l”, “Hakim va ajal”, “Ranjkom” dostonlarida inson ma’naviyati, ilmiy taraqqiyot va axloqiy qadriyatlar o‘rtasidagi ziddiyatlarni badiiy tahlil qilgan.

“Sen qaydan bilasan, balki yulduzlar

Menga sirlarini so‘ylayotgandir.

Sen qaydan bilasan, balki bu ko‘zlar

Unsiz bir qo‘shiqni kuylayotgandir.

Sen qaydan bilasan, balki keng olam

Shu mo‘jaz qalbimga bo‘ylayotgandir.”

Bu satrlar shoir lirikasining falsafiy chuqurligi va ruhiy sezgirligini ifodalaydi.

 

“Sohibqiron” asari va tarjimalari

Mustaqillik yillarida Oripov tarixiy adolatni, milliy o‘zlikni ulug‘lovchi asarlar yaratdi. Ayniqsa, u Amir Temur siymosiga bag‘ishlangan “Sohibqiron” (1998) she’riy dramasida buyuk sarkardaning tarixiy rolini yuksak badiiylik bilan tasvirladi. Ushbu asar respublika teatrlari sahnalarida katta muvaffaqiyat bilan namoyish etildi.

Abdulla Oripov tarjimon sifatida ham samarali faoliyat yuritgan. U Dante Aligyerining “Ilohiy komediya” asarini o‘zbek tiliga tarjima qilgan, shuningdek, L. Ukrainka, T. Shevchenko, N. Nekrasov, Q. Quliev, R. Hamzatov kabi shoirlarning asarlarini mahorat bilan o‘zbekchaga o‘girgan.

 

Mukofot va unvonlar

Shoir 1983-yilda Hamza nomidagi davlat mukofoti bilan taqdirlangan va “O‘zbekiston xalq shoiri” unvoniga sazovor bo‘lgan. 1994-yilda Alisher Navoiy nomidagi davlat mukofoti, 1998-yilda esa eng oliy mukofot — “O‘zbekiston Qahramoni” unvoni bilan taqdirlandi.

2007-yilda Jahon intellektual mulk tashkiloti (BIMT) tomonidan jahon madaniyati xazinasiga qo‘shgan hissasi uchun oltin medal bilan taqdirlandi. 2015-yilda esa u Italiya prezidenti Serj Sotarello tomonidan “Italiya yulduzi” ordeni bilan mukofotlandi.

 

Shoirning merosi

Abdulla Oripov 1992-yil 10-dekabrda qabul qilingan O‘zbekiston Respublikasi Davlat madhiyasi matni muallifi sifatida xalqimiz qalbida mangu yashaydi.

“Abdulla Oripov o‘zbek adabiyotini yangi bosqichga ko‘targan nodir iste’dod sohibi edi. Uning yuksak badiiy, teran falsafiy she’rlari xalqimiz ko‘nglidan chuqur joy olgan. Dramatik va publitsistik asarlari, doston va tarjimalari adabiyotimiz rivojiga ulkan hissa qo‘shgan.”

Shoirning she’rlari ko‘p qatlamli ma’noga ega: dastlab soddaligi bilan, keyin esa falsafiy teranligi bilan o‘quvchini o‘yga chorlaydi.

 

Vafoti

O‘zbekiston xalq shoiri, O‘zbekiston qahramoni Abdulla Oripov 2016-yil 5-noyabr kuni AQShning Xyuston shahrida 75 yoshida vafot etdi. Shoir Toshkent shahridagi Chig‘atoy qabristoniga dafn etilgan.