Buyuk adiblar / Oybek

Oybekning hayoti va ijodiy merosi

O‘zbek adabiyotining XX asrda shakllangan yirik namoyandalaridan biri Muso Toshmuhammad o‘g‘li Oybek — shoir, yozuvchi, adabiyotshunos olim va jamoat arbobi sifatida milliy madaniyat taraqqiyotida muhim o‘rin egallaydi. Uning badiiy ijodi, ilmiy faoliyati va tarjimalari o‘zbek adabiyoti tarixida alohida sahifani tashkil etadi.

 

Oybekning hayoti va faoliyati

Muso Toshmuhammad o‘g‘li Oybek 1905-yil 10-yanvarda Toshkent shahrida hunarmand-bo‘zchi oilasida tug‘ilgan. Dastlab u Oqmasjid mahallasidagi eski maktabda, so‘ngra Munavvarqori Abdurashidxonov tashkil etgan “Namuna” maktabida tahsil olgan. 1921–1925-yillarda Navoiy nomidagi ta’lim-tarbiya texnikumida, keyin esa Toshkent universiteti va Leningrad xalq xo‘jaligi institutida o‘qigan.

Oybekning mehnat faoliyati talabalik davridayoq boshlangan. U o‘rta maktab, texnikum va oliy o‘quv yurtlarida til va adabiyot fanlaridan dars bergan, ilmiy-tadqiqot institutlarida faoliyat yuritgan. 1937-yilda siyosiy tazyiqqa uchragan bo‘lsa-da, 1938-yildan boshlab nashriyotda muharrir va tarjimon sifatida ishlagan. Keyinchalik Fanlar akademiyasi gumanitar bo‘limida, “Sharq yulduzi” jurnalida va O‘zbekiston yozuvchilari uyushmasida mas’ul lavozimlarda faoliyat yuritdi. 1968-yil 1-iyulda Oybek uzoq davom etgan xastalikdan so‘ng vafot etadi.

 

She’riy ijodi va lirizm

Oybek adabiyotga shoir sifatida kirib kelgan. Uning ilk she’ri “Cholg‘u tovushi” 1922-yilda “Armug‘on” jurnalida chop etilgan. “Tuyg‘ular” (1926) va “Ko‘ngil naylari” (1929) to‘plamlari orqali shoir lirik tuyg‘ular, inson qalbi kechinmalari, muhabbat va orzu mavzularini yoritgan. Pushkinning “Yevgeniy Onegin” asarini o‘zbek tiliga tarjima qilishi Oybekning lirikasiga chuqur ta’sir ko‘rsatgan. “Chimyon daftari” turkumidagi she’rlari o‘zbek tabiatining betakror go‘zalligini, inson ruhiyatining nozik ohanglarini mahorat bilan tasvirlaydi.

Shoirning “Baxtigul va Sog‘indiq”, “Qahramon qiz”, “Navoiy” kabi dostonlari o‘z davrining ma’naviy-axloqiy g‘oyalarini yuksak badiiyat bilan ifodalagan. Uning she’riy ijodida lirizm bilan bir qatorda epiklik uyg‘unlashgan.

 

Nasriy asarlari

Oybek o‘zbek adabiyotida roman janrini yuksak bosqichga olib chiqqan yozuvchilardan biridir. Uning “Qutlug‘ qon” (1940) romani mehnatkash xalq hayotini, 1916-yil qo‘zg‘olonining ijtimoiy ildizlarini tasvirlaydi. Bu asar o‘zbek tarixiy roman an’anasining rivojiga katta turtki berdi.

Adibning eng mashhur asarlaridan biri — “Navoiy” romani (1942) Alisher Navoiy hayoti va gumanistik qarashlariga bag‘ishlangan bo‘lib, o‘zbek tarixiy-biografik romanchiligi uchun poydevor yaratdi. Shuningdek, “Quyosh qoraymas” (1959), “Oltin vodiydan shabadalar” (1949) va “Ulug‘ yo‘l” (1967) romanlari xalq qahramonligi, urush va mehnat mavzulariga bag‘ishlangan.

Oybekning “Bolalik xotiralarim”, “Bola Alisher” kabi qissalari inson tarbiyasi, mehnatsevarlik va ma’naviyat masalalarini yoritadi.

 

Ilmiy-tanqidiy va tarjima faoliyati

Oybek adabiyotshunos sifatida o‘zbek mumtoz va zamonaviy adabiyotini chuqur o‘rgangan. Uning “Abdulla Qodiriyning ijodiy yo‘li” (1935) monografiyasi o‘zbek adabiyotidagi realizm tamoyillarini ilmiy asosda tahlil etgan ilk tadqiqotlardan biridir. Shuningdek, “Navoiy gulshani” maqolalar to‘plami orqali navoiyshunoslikning shakllanishiga katta hissa qo‘shgan.

U tarjimon sifatida ham o‘zbek adabiyotini jahon adabiyoti bilan bog‘lagan. Pushkin, Lermontov, Molyer, Geyne, Krilov singari klassiklarning asarlarini o‘zbek tiliga mahorat bilan tarjima qilgan.

Oybek o‘zining serqirra ijodi, ilmiy izlanishlari va tarjima faoliyati bilan o‘zbek adabiyotining rivojiga beqiyos hissa qo‘shgan. U o‘z asarlarida inson qalbi, Vatanga sadoqat, adolat va go‘zallik g‘oyalarini kuylagan. Adibning lirika va nasrda yaratgan badiiy obrazlari, tarixiy va zamonaviy mavzularni yoritishdagi mahorati uni o‘zbek adabiyoti tarixida o‘chmas iz qoldirgan siymo sifatida tanitadi. Bugungi kunda ham Oybek ijodi yosh avlodni Vatanga muhabbat, insonparvarlik va ma’naviyat ruhida tarbiyalashda muhim ahamiyat kasb etmoqda.