Buyuk adiblar / G‘ofur G‘ulom

G‘ofur G‘ulom – o‘zbek adabiyotining buyuk siymosi

O‘zbek adabiyotining shakllanishi va rivojlanishida XX asrning mashhur ijodkorlaridan biri – G‘ofur G‘ulom muhim o‘rin tutadi. U nafaqat shoir va yozuvchi, balki xalqning dardu quvonchini chuqur his etgan, milliy adabiyotimizni yangi bosqichga olib chiqqan ijodkor sifatida e’tirof etiladi. G‘ofur G‘ulomning asarlarida insonparvarlik, vatanparvarlik, mehnatsevarlik, halollik va mehr-oqibat g‘oyalari yuksak badiiy ifodasini topgan. Uning she’r, doston, qissa, hikoya va maqolalari o‘zbek xalqining ma’naviy boyligini namoyon etuvchi bebaho merosdir.

 

Hayoti va ijodiy faoliyatining boshlanishi

G‘ofur G‘ulom 1903-yil 10-may kuni Toshkent shahrida dehqonlar oilasida tug‘ilgan. U erta yoshligidanoq og‘ir hayot sinovlarini boshidan kechirgan: 9 yoshida otasidan, 12 yoshida onasidan ayrilgan. Ota-onasidan yetim qolgan G‘ofur kichik singillariga g‘amxo‘rlik qilish mas’uliyatini o‘z zimmasiga olgan. Yoshligida u turli kasblarda ishlagan, biroq keyinchalik matbaada harf teruvchi bo‘lib mehnat faoliyatini boshlagan.

1916-yilda o‘qishni davom ettirgan G‘ofur G‘ulom keyinchalik pedagogik kurslarda tahsil olgan. 1919–1927-yillar oralig‘ida u o‘qituvchi, maktab direktori, ma’naviyat tashkiloti rahbari sifatida faoliyat yuritgan. Shu yillarda u bolalar uyini tashkil etishda ham faol ishtirok etgan. Shoir yashagan davrda Furqat, Muqimiy, Asiriy kabi mashhur adiblar u bilan muloqotda bo‘lishgan.

G‘ofur G‘ulom 1966-yil 10-iyulda vafot etgan va Toshkentdagi Chig‘atoy qabristoniga dafn etilgan.

 

Adabiy faoliyati va ijodiy yo‘nalishi

G‘ofur G‘ulomning adabiy faoliyati 1923-yilda boshlangan. Uning ilk she’rlari “Feliks farzandlari”, “Go‘zallik qayerda” nomi bilan matbuotda chop etilgan. Dastlabki yillaridanoq u xalq hayoti, yetim bolalarning taqdiri, inson qadr-qimmati kabi mavzularga murojaat qilgan. “Dinamo” (1931) va “Tirik qo‘shiqlar” (1932) to‘plamlari orqali shoir o‘zining badiiy yo‘nalishini aniqlab olgan.

G‘ofur G‘ulom she’rlarida hayotiylik, insonparvarlik va realistik tasvir yetakchilik qiladi. U “Qish va qor”, “Non”, “Toshkent”, “Kuz keldi”, “Qayg‘u”, “Xotin” kabi asarlarida insonning mehnat, muhabbat va sabr-toqat orqali yuksalishini kuylaydi. Uning “Sen yetim emassan”, “Seni kutyapman, o‘g‘lim!”, “Vaqt”, “Ayol” kabi she’rlari Ikkinchi jahon urushi yillaridagi xalqning matonati va or-nomusini ifoda etadi.

 

Nasr va dramatik asarlari

Shoirning nasriy asarlari ham o‘zbek adabiyotida alohida o‘rin tutadi. “Netay” (1930), “Yodgor” (1936), “Shum bola” (1936–1962) qissalari, “Mening o‘g‘rigina bolam” (1965) kabi hikoyalari xalq hayotini, oddiy insonlarning ichki dunyosini yoritadi. Ayniqsa, “Shum bola” qissasi o‘zbek bolalar adabiyotining durdona namunasi hisoblanadi. Asarda yetim bolaning hayot sinovlari, mehr va e’tibor istagi samimiy tarzda ifodalangan.

“Yodgor” qissasida muallif insonparvarlik va axloqiy yuksaklikni ilgari suradi. Asardagi Jo‘ra obrazi o‘zga bolani mehr bilan parvarish qiluvchi yuksak fazilatli inson sifatida tasvirlanadi.

 

Ilmiy va publitsistik faoliyati

G‘ofur G‘ulom nafaqat badiiy ijod, balki adabiyotshunoslik va publitsistika sohasida ham faol bo‘lgan. Uning “Folklordan o‘rganaylik” (1939), “Navoiy va bizning davr” (1948), “Muqimiy” (1941), “Jaloliddin dramasi haqida” (1945) kabi maqolalari o‘zbek adabiyotshunosligining muhim manbalari sifatida qadrlanadi.

 

Tarjimonlik faoliyati

G‘ofur G‘ulom tarjimon sifatida ham o‘zbek adabiyotining taraqqiyotiga katta hissa qo‘shgan. U Pushkin, Lermontov, Griboyedov, Shekspir, Dante, Rustaveli, Nizomiy, Mayakovskiy va boshqa mashhur adiblarning asarlarini o‘zbek tiliga tarjima qilgan. Ayniqsa, Mayakovskiy ijodi unga kuchli ta’sir ko‘rsatgan. Shoir o‘z maqolalarida Mayakovskiy lirikasidagi energiya, satirik kuch va metaforik jasoratni o‘z ijodida qo‘llashga intilganini ta’kidlagan.

 

G‘ofur G‘ulomning merosi va e’tirofi

G‘ofur G‘ulom o‘zbek xalqining tinchlik, do‘stlik va adolat yo‘lida fidokorona mehnat qilgan ijodkor sifatida tarixda qoldi. Uning “Yashasin, tinchlik!”, “Bu sening imzoing”, “Dunyo minbaridan” kabi she’riy to‘plamlari insoniyatga tinchlik g‘oyasini singdirgan.

Shoir yashagan Toshkentdagi uy 1983-yilda G‘ofur G‘ulom uy-muzeyi sifatida ochilgan. Uning nomi Toshkent metropoliteni bekatiga, ko‘chalarga va Sirdaryo davlat pedagogika institutiga berilgan. 2023-yilda esa “Shum bola” asari BBC tomonidan barcha davrlarning eng yaxshi bolalar kitoblari yuztaligiga kiritildi.

G‘ofur G‘ulom — o‘zbek adabiyotining tarixida o‘chmas iz qoldirgan, xalqning orzu-intilishlarini, dardu quvonchini, mehr va insonparvarlik tuyg‘ularini yuksak badiiy darajada ifoda etgan adibdir. Uning asarlarida xalq ruhining qudrati, mehnatkash insonning hayoti va orzu-umidlari, tinchlik va baxt g‘oyalari yuksak ma’naviy ohangda aks etgan. Shoirning ijodi bugungi kunda ham yosh avlodni vatanparvarlik, halollik va insoniy qadriyatlarga sadoqat ruhida tarbiyalashda muhim ahamiyat kasb etadi.