Janrlar va tahlillar / Nasr va dramatik asarlar

Nasr va dramatik asarlar: Taraqqiyot jarayoni, janriy xususiyatlar va kompozitsion asoslar

Nasr (arabcha “ko‘mak, zafar”, adabiyotshunoslik tilida proza) – vazn, qofiya, ritmik tizim kabi she’riy unsurlardan xoli bo‘lgan, erkin va mantiqan izchil yozma nutq shaklidir. Sharq xalqlari adabiyotida ham, Yevropa adabiyotida bo‘lgani kabi, nasr she’riyatga nisbatan kech vujudga kelgan bo‘lib, turkiy xalqlar merosidagi eng qadimgi nasriy manbalar sifatida 5–8-asrlarga oid O‘rxun-Enasoy bitiklarini e’tirof etish mumkin. Nasrning mahsuldor shakllanishi “Qutadg‘u bilig” (Yusuf Xos Hojib) va “Hibat ul-haqoyiq” (Ahmad Yugnakiy) singari didaktik dostonlarning yuzaga kelishi bilan bir qatorda, 10–12-asrlarga kelib Abdulmuayyad, Abuali Balxiy, Homididdin Balxiy, Saidaddin Avfiy kabi adiblarning nasriy asarlar yaratishi bilan mustahkamlandi.

14-asr boshlarida Rabg‘uziyning “Qisasi Rabg‘uziy”, Alisher Navoiyning “Mahbub-ul qulub” kabi asarlari, ayniqsa, “Boburnoma”ning yaratilishi o‘zbek nasrining milliy xususiyatlarini shakllantirdi. Biroq bugungi tushunchadagi zamonaviy nasrning to‘laqonli rivojlanishi bevosita 20-asr boshlariga to‘g‘ri keladi. Bu davrda matbuotning kuchayishi, gazeta va jurnallarning faol nashr qilinishi natijasida Cho‘lponning “Qurboni jaholat”, “Do‘xtir Muhammadyor”, Abdulla Qodiriyning “Juvonboz”, “Uloqda” singari hikoyalari, Hamzaning “Yangi saodat”, S. Ayniyning “Buxoro jallodlari”, “Odina” qissalari, shuningdek Qodiriyning “O‘tgan kunlar” romani e’lon qilinishi bilan realistik o‘zbek nasri shakllandi.

Zamonaviy o‘zbek nasri mumtoz nasrdan bir qator jihatlari bilan farqlanadi: unda ijobiy va salbiy qahramonlar obrazlari aniq belgilangan, syujet va kompozitsiya qat’iy badiiy qonuniyatlarga asoslanadi, konflikt mavjud bo‘ladi, voqelik real yoki ramziy badiiy til orqali tasvirlanadi. Nasrning 20-asr boshlaridagi taraqqiyoti davomida ortiqcha balandparvozlikdan voz kechilib, jonli xalq tili unsurlari, dialektizm, prozaik tasvirlar kirib keldi. Realistik adabiyotning asosiy belgilari – soddalik, tabiiylik, hayotiylik asosiy mezonga aylandi.

Nasrning asosiy tasvir materiali so‘z bo‘lsa-da, undagi so‘z she’riyatdagidan farqli ravishda o‘ziga e’tibor tortmaydi, balki voqeani, xarakterlarni, ruhiy holatlarni badiiy mujassamlashtirishga xizmat qiladi. She’riyat monologik tabiatga ega bo‘lsa, nasr dialogik mohiyatga ega: unda muallif, hikoyachi va personajlarning ovozlari o‘zaro muloqotga kirishadi va matnga ko‘p ovozlilik, ko‘p yo‘nalishlilik bag‘ishlaydi. Shuning uchun ham nasr real voqelikni qayta badiiylashtirgan holda o‘ziga xos olam yaratadi.

Nasr turli janrlarga ega bo‘lib, ocherk, hikoya, qissa, roman, epopeya asosiy turlar hisoblanadi. Har bir janr ichida yana turli ko‘rinishlar mavjud: tarixiy roman, biografik roman, psixologik roman, sarguzasht roman, ilmiy-fantastik roman va boshqalar. Nasr bilan nazmning o‘zaro yaqinlashuvi natijasida lirik proza, nasriy she’r, sarbast she’r kabi shakllar yuzaga kelgan. Qodiriy, Cho‘lpon, Oybek romanlarida lirik ohanglar sezilib tursa, Abdulla Qahhor va Shukur Xolmirzayev hikoyalarida qat’iy realizm ustuvor, Tog‘ay Murod ijodida esa ritmik nasr belgilari kuchlidir.

Dramatik tur o‘zbek adabiyotiga XX asr boshida kirib kelgan bo‘lib, Behbudiyning “Padarkush” (1911) asari ilk professional dramatik asar sifatida e’tirof etiladi. Bir asrlik tarix davomida o‘zbek dramaturgiyasi ko‘plab sinovlarni boshdan kechirgan. Ayniqsa, 70–80-yillarda, shuningdek mustaqillikning dastlabki yillarida dramaturgiya boshqa adabiy turlarga nisbatan sust rivojlandi. Bunga ijodkorlarning kamligi, sahnalashtirilgan asarlarga tomoshabin jalb qilishdagi qiyinchiliklar, iqtisodiy sharoitlar va teatr sanoatining murakkabligi sabab bo‘lgan.

Shu bilan birga, mustaqillikdan keyingi yillarda dramaturgiya sezilarli darajada yangilandi. Tarixiy mavzularning ko‘payishi, milliy o‘zlikni anglash jarayonining kuchayishi natijasida Amir Temur, Ahmad al-Farg‘oniy, Mashrab kabi tarixiy shaxslar haqida sahna asarlari yaratildi. E. Vohidovning “Istanbul fojiasi”, A. Oripovning “Sohibqiron”, R. Bobojonning “Yusuf va Zulayho”, U. Qo‘chqorning “Rasululloh kotibi” kabi she’riy dramalar dramaturgiyaga yangi badiiy nafosat olib kirdi. Odil Yoqubovning “Fotihi Muzaffar” dramasi esa tarixiy dramalar orasida alohida ahamiyatga ega.

Zamonaviy dramaturgiyada kompozitsion tuzilish, syujetning mantiqiy rivoji, obrazlar tizimi, konfliktning badiiy hal qilinishi muhim o‘rin tutadi. Asar kompozitsiyasi voqealar tizimi, obrazlar o‘zaro munosabati, sahnaviy dinamikani belgilovchi struktura sifatida qaraladi. Syujet esa ekspozitsiya, tugun, voqealar rivoji, kulminatsiya va yechim kabi qismlardan tarkib topadi. Fabula – asar uchun asos bo‘lgan hayotiy material bo‘lib, syujetning mazmuniy ildizini belgilaydi. Ekspozitsiyada voqealar joyi, davr, muhit tasvirlanadi; tugun qahramonlar o‘rtasidagi muammo paydo bo‘lishini ko‘rsatadi; rivoj voqealar chigallashuvini ochadi; kulminatsiya ziddiyatning eng yuqori cho‘qqisidir; yechim esa ziddiyatning tugashi va qahramonlar taqdirining belgilanishidir.

Dramaturgning mahorati shundaki, u badiiy g‘oyani sahna talablari asosida uyg‘unlashtira oladi. Har bir detal, dialog, epizod umumiy g‘oyaga xizmat qilishi, sahna harakati bilan uyg‘un bo‘lishi zarur. Badiiy konflikt dramada boshqa adabiy turlarga nisbatan yanada keskin va ko‘rinishi ravshan bo‘ladi. Drama sahnaga mo‘ljallanganligi sababli uning kompozitsiyasi aniq, dinamik, mantiqan puxta bo‘lishi talab etiladi.

Xulosa qilib aytganda, nasr va drama o‘zbek adabiyotining ikki asosiy tarmog‘i bo‘lib, ular milliy adabiy tafakkurning rivojlanishida muhim o‘rin tutadi. Nasr voqelikni tahlil qilish va badiiy aks ettirishning eng keng ko‘lamli imkoniyatiga ega bo‘lsa, drama sahnaviy ifoda orqali hayotiy ziddiyatlarni yuksak badiiylikda mujassamlashtiradi. Zamonaviy davrga kelib, har ikki tur ham janriy, uslubiy va tematik jihatdan yangilanib, jahon adabiy jarayoni bilan uzviy integratsiyalashib rivojlanmoqda.