Buyuk adiblar / Tog‘ay Murod

O‘zbekiston xalq yozuvchisi Tog‘ay Murod hayoti va ijodi

O‘zbek adabiyotining mustaqillik davrida o‘ziga xos ovoz bilan kirib kelgan yozuvchilardan biri — **Tog‘ay Murod (Tog‘aymurod Mengnorov)**dir. Uning asarlari milliy ruh, insoniylik, mehnatsevarlik, jasorat va haqqoniylik g‘oyalari bilan sug‘orilgan. Yozuvchi o‘z asarlari orqali xalq hayoti, dehqon mehnati, inson sha’ni va qadr-qimmatini badiiy yoritgan.

 

Tog‘ay Murodning hayoti va ta’lim yo‘li

Tog‘ay Murod 1948-yil 3-fevralda Surxondaryo viloyati Denov tumani Xo‘ja Soat qishlog‘ida tug‘ilgan. 1966-yilda o‘sha qishloqdagi 43-maktabni tamomlab, Toshkent davlat universitetining jurnalistika fakultetida tahsil olgan. 1985–1987-yillarda esa Moskvadagi Adabiyot institutida o‘qib, o‘z adabiy bilimini yanada boyitgan.

 

Mehnat faoliyati

Yozuvchi 1972–1976-yillarda O‘zbekiston radiosida muharrir, 1976–1978-yillarda “O‘zbekiston jismoniy tarbiyachisi” gazetasida tarjimon, 1982–1984-yillarda esa “Fan va turmush” jurnalida bo‘lim boshlig‘i lavozimlarida ishlagan. Bu faoliyat yillari uning ijodiy dunyoqarashining shakllanishida muhim ahamiyat kasb etgan.

 

Ijodiy yo‘li va mashhur asarlari

Tog‘ay Murod dastlab kichik hikoya va ocherklar yozishdan boshlagan. Uning “Yulduzlar mangu yonadi” (1976) nomli ilk qissasi kitobxonlar e’tiborini qozongan. Shundan so‘ng yozuvchining har bir yangi asari o‘zbek adabiyotida muhim voqeaga aylangan.

Uning mashhur asarlari:

“Ot kishnagan oqshom” (1979)

“Oydinda yurgan odamlar” (1980)

“Momo Yer qo‘shig‘i” (1985)

“Otamdan qolgan dalalar” (1993)

“Bu dunyoda o‘lib bo‘lmaydi” (2001)

“Oydinda yurgan odamlar” qissasi yozuvchiga Oybek nomidagi mukofotni olib keldi.

 

“Otamdan qolgan dalalar” romanining mazmuni

1993-yilda “Yoshlik” jurnalida e’lon qilingan bu roman yozuvchining eng yirik asarlaridan biridir. Unda O‘zbekistonning mustamlaka davridagi og‘ir hayoti, dehqonlarning mashaqqatli mehnati, ularning og‘ir sinovlar qarshisida insoniy qadr-qimmatini saqlab qolishlari haqqoniy tasvirlangan. Asardagi bosh qahramon Dehqonqul o‘zbek xalqining mehnatkash, sabrli va vatanparvar obrazini mujassam etadi.

Mazkur asar asosida 1998-yilda badiiy film ham yaratilgan.

 

“Bu dunyoda o‘lib bo‘lmaydi” romanining mazmuni

2001-yilda chop etilgan bu roman sobiq tuzum davrida soxta e’tiqod va shiorlarga ishonib yashagan firqa rahbarlarini hajviy tarzda fosh etadi. Asarda insonning axloqiy inqirozi, hayotga bo‘lgan noto‘g‘ri munosabati tanqid ostiga olinadi. Yozuvchi bu orqali o‘z xalqini ogohlantirish, rostgo‘ylikka va halollikka da’vat etadi.

 

Tarjimonlik faoliyati

Tog‘ay Murod tarjimon sifatida ham samarali ijod qilgan. U:

Jek Londonning hikoyalari va dramalarini,

Ernest Seton-Tompsonning “Yovvoyi yo‘rg‘a” kitobini o‘zbek tiliga tarjima qilgan.

Bu tarjimalar o‘zbek kitobxonini jahon adabiyoti bilan yaqindan tanishtirishda muhim o‘rin tutgan.

 

Asarlaridagi asosiy g‘oyalar

Tog‘ay Murod asarlarida burch, mehnatsevarlik, jasorat, haqqoniylik, samimiylik, mehr-shafqat kabi insoniy fazilatlar ulug‘lanadi. U insonning ijtimoiy mas’uliyati, Vatan va mehnatga sadoqatini yuksak badiiy obrazlarda tasvirlagan.

“Ot kishnagan tun” qissasidagi Ziyodilla obrazi — halol, mehnatsevar, oddiy xalq vakilining namunaviy timsolidir.

Tog‘ay Murod o‘zbek adabiyotining so‘nggi o‘n yilliklaridagi eng yorqin, o‘z uslubiga ega yozuvchilardan biridir. U o‘z asarlarida xalqning hayoti, dardu tashvishlarini, insoniylik va vijdon masalalarini chuqur yoritgan.

Yozuvchi 1994-yilda Abdulla Qodiriy nomidagi Respublika mukofotiga, 1999-yilda esa “O‘zbekiston xalq yozuvchisi” unvoniga sazovor bo‘lgan.

U 2003-yil 27-mayda Toshkent shahrida vafot etgan, ammo uning asarlari bugungi kunda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan. Tog‘ay Murod o‘zbek adabiyotida xalq dardi bilan yashagan, xalqning tilidan so‘zlagan yozuvchi sifatida ehtirom bilan eslanadi.