Adabiyot tarixi / Jadidchilik davri adabiyoti

Jadidchilik davri adabiyoti

Jadidchilik davri adabiyoti XX asr boshlarida Turkiston o‘lkasida yuzaga kelgan milliy uyg‘onish harakati — jadidchilikning ma’naviy-mafkuraviy asosi sifatida shakllangan adabiy jarayondir. Bu adabiyotning asosiy maqsadi xalqni ilmga, ma’rifatga, zamonaviy tafakkurga chorlash; eskicha qarashlarni tanqid qilish; millatning o‘zligini qayta uyg‘otish; ozodlik, mustaqillik, milliy birlik va taraqqiyot g‘oyalarini tarannum etishdan iborat edi. Jadid adabiyoti o‘zbek adabiy tafakkurini yangi bosqichga ko‘tardi, klassik mumtoz an’analar bilan zamonaviy shakllarni uyg‘unlashtirdi, adabiyotning ijtimoiy hayotdagi rolini keskin oshirdi.

Jadidchilik davri XIX asr oxiri — XX asr boshlarida boshlangan bo‘lib, uning markazida Mahmudxo‘ja Behbudiy, Abdulla Avloniy, Munavvarqori Abdurashidxonov, Abdurauf Fitrat, Cho‘lpon, Abdulla Qodiriy, Hamza Hakimzoda Niyoziy kabi ulkan ma’rifatparvar adiblar turadi. Bu ijodkorlarning asarlarida xalqni uyg‘otish, jaholatdan qutqarish, zamonaviy bilimlarni egallash, millat taraqqiyoti uchun yangi maktablar va yangicha ta’lim tizimini joriy etish g‘oyalari yetakchi o‘rinni egalladi.

Jadid adabiyotining shakllanishida matbuot va teatr alohida ahamiyat kasb etdi. Behbudiy tomonidan yozilgan “Padarkush” (1911) pyesasi zamonaviy o‘zbek dramaturgiyasining ilk namunalaridan bo‘lib, unda jaholat, savodsizlik va ota-onaning mas’uliyatsizligi qat’iy tanqid qilinadi. Abdulla Avloniy “Turkiy guliston yoxud axloq” asarida axloqiy tarbiya, ilmning fazilati, jamiyatni modernizatsiya qilish zarurati haqida ijtimoiy-didaktik qarashlarini bayon qilgan. Fitratning maqolalari, dramalari va ilmiy risolalari esa jadidchilik harakatining nazariy poydevorini yaratdi.

​

Jadid adabiyotining eng yorqin namoyandalaridan biri Cho‘lpon bo‘lib, uning she’riyati o‘zbek lirikasiga yangi ruh, yangi obrazlar, yangi ohang olib kirdi. Cho‘lponning “Go‘zal Turon”, “Kecha va kunduz” kabi asarlari milliy uyg‘onishning adabiy ramziga aylandi. Uning she’rlarida erkinlikka intilish, xalqning og‘ir taqdiri, vatan muhabbati, ozodlik g‘oyasi romantik ruhda aks etgan. Cho‘lpon o‘zbek adabiyotida individual psixologiyani chuqur aks ettirish, milliy o‘zlikni badiiy talqin qilishda yangi bosqich yaratdi.

Prozaning yuksalishi esa Abdulla Qodiriy nomi bilan bog‘liq. Uning “O‘tkan kunlar” romaniga qadar o‘zbek adabiyotida yevropa tipidagi realistik romanchilik shakllanmagan edi. Qodiriy tarixiy mavzuni yoritish orqali milliy o‘zlikni tiklash, xalqning o‘z tarixiga munosabatini o‘zgartirish, millatni ogohlikka chaqirish kabi maqsadlarni ilgari surdi. “O‘tkan kunlar” va “Mehrobdan chayon” romanlari nafaqat badiiy adabiyotning, balki o‘zbek milliy tafakkurining yuksak namunalaridir.

Jadid adabiyoti o‘zbek tilining rivojiga ham katta hissa qo‘shdi. Bu davr adiblari tilni soddalashtirish, adabiy tildagi sun’iylikni kamaytirish, xalq tiliga yaqinlashish tarafdori edilar. Shuning uchun jadidlar tilida soddalik, mazmunning aniqligi, fikrning ravshanligi ustuvor bo‘ldi. Ular adabiyotni keng xalq ommasiga yaqinlashtirishga intildilar.

Jadid adabiyoti zamonaviy teatr, jurnalistika, darslik yozuvchilik, pedagogika kabi sohalar bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, adabiyotni birgina badiiy jarayon emas, balki millatni yangilashning kuchli vositasi sifatida ko‘rdi. Aynan shu davrda gazeta va jurnallar soni ko‘paydi, sahna asarlari orqali ma’rifat targ‘ib qilindi, badiiy adabiyot jamiyatni tarbiyalashning asosiy quroliga aylandi.

Jadidchilik davri adabiyoti 1920–1930-yillarda sovet rejimi tomonidan qattiq ta’qib qilindi. Jadidlarning ko‘pi — Cho‘lpon, Fitrat, Qodiriy, Avloniy va boshqalar “xalq dushmani” deb e’lon qilinib, qamoqqa olinib yoki otib tashlandi. Shuning uchun ham jadid adabiyoti uzoq yillar davomida tarixdan chetlatilgan bo‘lsa-da, mustaqillik yillarida qayta kashf qilinib, o‘zbek adabiy merosining ajralmas va eng yuksak qatlami sifatida e’tirof etildi.

Umuman olganda, jadidchilik davri adabiyoti o‘zbek xalqining ma’naviy uyg‘onish bosqichini ifodalaydi. U millatni yangilash, zamonaviy ilmni egallash, mustamlakachilikdan qutulish, ma’rifat va taraqqiyot sari intilish g‘oyalarini ilgari surdi. Bu adabiyotning asosiy mohiyati — xalqning o‘zligini anglash, o‘z taqdirini o‘zgartirishga urinishi, milliy erkinlik va ma’rifat uchun kurashidir. Jadidlar yaratgan meros bugungi o‘zbek adabiyotida, ta’limi va madaniy hayotida muhim o‘rin tutadi, milliy o‘zlikni anglash jarayonida hamon beqiyos ahamiyatga ega.