Adabiyot tarixi / Qadimgi turkiy adabiyot

Qadimgi turkiy adabiyot

Qadimgi turkiy adabiyot turkiy xalqlar madaniyati va ma’naviyatining eng qadimiy bosqichlaridan biri bo‘lib, uning shakllanishi miloddan avvalgi davrlardan boshlanadi va milodiy IX–XII asrlargacha bo‘lgan katta tarixiy jarayonni qamrab oladi. Ushbu adabiyotning ildizlari avvalo og‘zaki ijod namunalari — qo‘shiqlar, dostonlar, afsonalar, rivoyatlar, marosim qo‘shiqlari orqali shakllangan. Keyinchalik esa turkiy xalqlarning siyosiy, ijtimoiy va diniy taraqqiyoti bilan bog‘liq ravishda yozma yodgorliklar vujudga kelib, ularda xalqning hayoti, dunyoqarashi, axloqiy mezonlari, urf-odatlari, davlat boshqaruvi, harbiy yutuqlar, e’tiqodlar va turmush tarzi keng aks etgan.

Qadimgi turkiy adabiyotning eng yirik yodgorliklari hisoblangan Orxon-Enasoy bitiklari VIII asrda hozirgi Mo‘g‘uliston hududida turkiy run yozuvida bitilgan bo‘lib, Bilga Qoqon, Kultegin va Tonyuquq kabi tarixiy shaxslarning faoliyati, turk elining mustaqillik uchun kurashi, birlik g‘oyasi, davlat boshqaruvining tamoyillari va xalqning o‘z o‘tmishidan saboq olish zarurati haqida chuqur falsafiy fikrlar mujassamdir. Ushbu bitiklar nafaqat turkiy xalqlar tilining qadimiy shaklini aks ettiradi, balki o‘sha davr adabiy-estetik tafakkurining rivojganligini ko‘rsatadi. Matnlarda shaxsiy jasorat, vatanparvarlik, xalq va el-yurtga sadoqat, aqlli boshqaruv, adolat va birlik g‘oyalari asosiy o‘rinda turadi.

Qadimgi turkiy adabiyotning muhim bosqichlaridan yana biri IX–X asrlarga kelib, turkiy tillar asosida yaratilgan yozma adabiy yodgorliklar paydo bo‘lishidir. Bu davrda turkiy xalqlar qabul qilgan yangi diniy-falsafiy tizim — islom madaniyati ta’sirida adabiyot yanada rivoj topdi. Ushbu jarayon natijasida Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig” dostoni yuzaga kelgan bo‘lib, u davlat boshqaruvi, hokim va xalq o‘rtasidagi munosabatlar, adolat, axloqiy poklik, ilmning fazilati kabi g‘oyalarni targ‘ib etuvchi pandnoma sifatida qadrlanadi. Asar qadimgi turkiy adabiyotda badiiy-falsafiy tafakkurning yuksak namunasi sifatida e’tirof etiladi. Undagi har bir obraz ramziy ma’noga ega bo‘lib, donolik, adolat, davlat, saodat kabi tushunchalar falsafiy mazmun bilan boyitilgan.

Shuningdek, Mahmud Qoshg‘ariyning “Devonu lug‘otit turk” asari qadimgi turkiy adabiyot va til tarixining beqiyos manbaidir. Unda turkiy qabilalarning tili, shevalari, maqollari, matallar, qo‘shiqlari, xalq og‘zaki ijod namunalari keltirilib, ular orqali o‘sha davr turkiylarning hayoti, urf-odatlari, madaniyati haqida juda qimmatli ma’lumotlar taqdim etilgan. Bu asar turkiy adabiyotning ensiklopedik xarakterga ega eng qadimiy yodgorliklaridan biridir.

Qadimgi turkiy adabiyotning yana bir ulkan namoyandasi Ahmad Yassaviy bo‘lib, uning “Devoni hikmat” deb nomlangan she’riy to‘plami XII asrda tasavvuf ruhidagi g‘oyalarni tarannum etadi. Bu asar o‘sha davr xalqining diniy-ma’naviy ehtiyojlarini qondirish, axloqiy yetuklikka chorlash, halollik, poklik, tavozelik, dunyoviy havaslardan voz kechish, insonning ruhiy kamolotini sharhlashga qaratilgan. Yassaviy hikmatlari xalq adabiyoti bilan yozma adabiyotning o‘zaro uyg‘unligini ko‘rsatib, tasavvufiy she’riyatning shakllanishida muhim bosqich bo‘lib xizmat qildi.

Umuman olganda, qadimgi turkiy adabiyot og‘zaki va yozma yodgorliklar orqali ko‘plab qirralarga ega bo‘lgan murakkab, boy va sermazmun adabiy jarayon hisoblanadi. U turkiy xalqlarning o‘ziga xos dunyoqarashini, milliy xususiyatlarini, til boyligini, ijtimoiy fikrini aks ettiradi. Qadimgi adabiyot keyingi o‘rta asr o‘zbek, qozoq, qirg‘iz, uyg‘ur, tatar, ozarbayjon va boshqa turkiy xalqlar adabiyotining shakllanishiga asos bo‘lgan manba sifatida juda katta ahamiyat kasb etadi. Shuningdek, u umumturkiy adabiy jarayonning ilk poydevorini tashkil etib, keyingi asrlardagi Navoiy, Bobur, Mashrab, Ogahiy kabi buyuk adiblarning ijodiga mafkuraviy va estetik zamin yaratgan.

Qadimgi turkiy adabiyotning o‘ziga xos xususiyati shundaki, u faqat tarixiy hujjat emas, balki badiiy tasvirning ham rivojlangan shaklini namoyon etadi. Unda tasviriy vositalar, obrazlar, badiiy o‘xshatishlar, ritmik qurilmalar ancha puxta bo‘lib, xalq estetik tafakkurining yetukligi namoyon bo‘ladi. Shu bois qadimgi turkiy adabiyot nafaqat adabiy meros, balki umumturkiy madaniyatning bebaho poydevoridir.