Buyuk adiblar / O‘tkir Hoshimov

O‘tkir Hoshimov hayoti va ijodi

O‘tkir Hoshimov — O‘zbekiston xalq yozuvchisi, mohir hikoyanavis, qissanavis, romannavis, dramaturg va publitsist sifatida o‘zbek adabiyoti tarixida alohida o‘rin egallagan ijodkorlardan biridir. Uning asarlari xalqning ruhiy olamini, insoniy fazilatlarni, ijtimoiy hayotdagi muammolarni teran falsafiy mushohada asosida yoritadi. Yozuvchi o‘z ijodida inson qalbi, vijdon, ona mehri, mehr-oqibat, halollik va adolat kabi umuminsoniy qadriyatlarga yuksak baho beradi.

 

Hayoti va ijodiy faoliyati

O‘tkir Hoshimov 1941-yil 5-avgustda Toshkent shahrining Do‘mbirobod mahallasida tug‘ilgan. Bolaligi Ikkinchi jahon urushi yillaridagi og‘ir va qiyin sharoitda kechgan. U o‘rta maktabni a’lo baholarga bitirgan bo‘lsa-da, oilaviy ahvoli sababli erta mehnat faoliyatini boshlagan. Shunga qaramay, u o‘qishni davom ettirib, Toshkent Davlat universitetining jurnalistika fakultetini sirtqi bo‘limda tamomlagan.

Yozuvchi dastlab “Temiryo‘lchi”, “Toshkent haqiqati”, “Qizil O‘zbekiston” kabi nashrlarda faoliyat yuritgan. 1966–1982-yillarda “Toshkent oqshomi” gazetasida bo‘lim mudiri, 1982–1985-yillarda G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyotda bosh muharrir o‘rinbosari, 1985-yildan “Sharq yulduzi” jurnalining bosh muharriri bo‘lib ishlagan. Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi deputati va Matbuot hamda axborot qo‘mitasi raisi sifatida ham faoliyat yuritgan.

 

Ijodiy yuksalish davri

O‘tkir Hoshimovning ijodi publitsistikadan boshlangan. Uning birinchi to‘plami 1962-yilda “Po‘lat chavandoz” nomi bilan nashr etilgan. Dastlabki hikoyasi “To‘rt maktub” (1963) esa yosh yozuvchining badiiy mahoratini namoyon etgan asar bo‘ldi. Keyinchalik “Cho‘l havosi”, “Odamlar nima derkin”, “Shamol esaveradi” kabi qissalari chop etildi.

Yozuvchiga haqiqiy shuhrat keltirgan asarlari — “Bahor qaytmaydi” (1970) va “Qalbingga quloq sol” (1973) bo‘ldi. Ushbu qissalarda insonning ma’naviy olami, vijdon, muhabbat, fidoyilik va hayotiy sinovlar tasvirlangan. U 1976-yilda Respublika Yoshlar mukofotiga sazovor bo‘ldi.

Shu yili yaratilgan “Nur borki, soya bor” romani yozuvchining ijodidagi yangi bosqichni boshlab berdi. Asarda jamiyatdagi ma’naviy-axloqiy muammolar, insoniy fazilatlar va turg‘unlik davrining illatlari badiiy tahlil asosida ko‘tarilgan.

 

“Dunyoning ishlari” va insoniy qadriyatlar

1982-yilda yaratilgan “Dunyoning ishlari” qissasi yozuvchiga katta shuhrat keltirdi. Bu asar ona mehriga, insoniy poklik va sabr-toqatga bag‘ishlangan. Asardagi “Alla”, “Oq marmar, qora marmar” novellalari o‘zbek onalarining mehr-oqibatini, fidoyiligini badiiy ifoda etgan. Qissa Oybek mukofotiga sazovor bo‘lgan.

 

Romanlaridagi badiiy yondashuv

Yozuvchining eng mashhur asarlaridan biri — “Ikki eshik orasi” romani (1986) hisoblanadi. Roman urush yillaridagi xalq hayoti, insonlar taqdiri, mehr va fidoyilik timsollarini o‘zida mujassam etgan. Asarda voqealar turli obrazlar: Robiya, Qora amma, Kimsan Xusanov, Muzaffar Shomurodov, Ra’no va boshqalar tilidan hikoya qilinadi. Bu uslub asarni yanada tabiiy, hayotiy va ta’sirchan etgan. Mazkur roman uchun muallif Hamza nomidagi Davlat mukofotiga sazovor bo‘lgan.

Keyinchalik yozuvchi “Ikki karra ikki — besh” qissasida hajviy yo‘nalishga murojaat qilib, jamiyatdagi riyo va ma’naviy tubanlikni fosh etgan. “Tushda kechgan umrlar” romanida esa tarixiy voqealar — 1930-yillardagi qatag‘onlar, Afg‘on urushi va “o‘zbek ishi” kabi og‘riqli mavzularni inson ruhiyati bilan bog‘lab tahlil etgan.

 

Adabiyot va dramaturgiyadagi o‘rni

O‘tkir Hoshimov hikoya janrida ham sermahsul ijod qilgan. “Muhabbat”, “Urushning so‘nggi qurboni”, “O‘zbek ishi” singari hikoyalari xalq hayotining muhim jihatlarini yoritadi. Uning “Vijdon dorisi”, “To‘ylar muborak”, “Qatag‘on” kabi dramalari Respublika teatrlarida sahnalashtirilgan. Shuningdek, u O. Berggolts, S. Sveyg, Mustay Karim, V. Shukshin kabi yozuvchilarning asarlarini o‘zbek tiliga tarjima qilgan.

 

Ijodiy meros va e’tirof

Yozuvchining ellikdan ortiq asarlari nashr etilgan bo‘lib, ularning umumiy tiraji ikki million nusxadan oshgan. Uning asarlari o‘zbek kitobxonlarining ma’naviy mulkiga aylangan. U 1991-yilda “O‘zbekiston xalq yozuvchisi” unvoniga, 1996-yilda “Mehnat shuhrati” va 2001-yilda “Buyuk xizmatlari uchun” ordenlariga sazovor bo‘lgan. O‘tkir Hoshimov 2013-yil 24-mayda vafot etgan.

O‘tkir Hoshimov o‘zbek adabiyotida chuqur falsafiy mushohada, hayotiylik, xalq tiliga yaqinligi bilan ajralib turadi. Uning asarlarida inson vijdoni, mehr, sadoqat, fidoyilik va halollik kabi ma’naviy qadriyatlar yuksak badiiylik bilan ifoda etilgan. “Dunyoning ishlari”dagi Ona obrazi, “Ikki eshik orasi”dagi xalq hayoti tasviri yozuvchining xalq qalbiga nechog‘lik chuqur singib kirganini ko‘rsatadi. O‘tkir Hoshimov — o‘zbek xalqining eng sevimli, samimiy va yurakdan yozuvchi adiblaridan biri sifatida milliy adabiyotimiz tarixida o‘chmas iz qoldirgan ijodkordir.