Janrlar va tahlillar / Go‘ya va badiiy vositalar

G‘oya va badiiy vositalar

G‘oya inson tafakkurida shakllanadigan, olam va jamiyatni idrok etish, baholash hamda amaliy o‘zgartirishga yo‘naltirilgan konseptual fikrlar majmuasidir. Unda voqelikni bilish maqsadlari, unga erishish yo‘llari va vositalari mujassam bo‘lib, g‘oya bilish jarayoni bilan amaliy faoliyat o‘rtasida muhim vositachi vazifasini bajaradi. Falsafa tarixida g‘oya tushunchasi keng ko‘lamda talqin etilgan. Qadimgi faylasuflardan Demokrit g‘oyani moddiy bo‘lmagan, konkret narsa va hodisalardan tashqari mavjud bo‘lgan ideal mohiyat sifatida izohlagan. Sharq mutafakkirlari, xususan, Forobiy “fozil jamiyat”, Alisher Navoiy esa “adolatli jamiyat” g‘oyalarini ilgari surganlar. XVII–XVIII asr faylasuflari g‘oya masalasini bilish nazariyasi bilan bog‘liq holda izohlab, g‘oyaning kelib chiqishi, bilish darajalari bilan aloqasi va bilish jarayonidagi o‘rniga alohida e’tibor qaratganlar. Yangi davr falsafasida Kant g‘oyalarni aql kategoriyalari sifatida talqin qilgan bo‘lsa, Fixte g‘oyani “men”ning maqsadi deb biladi. Gegel g‘oyani butun borliqning harakat va taraqqiyot mohiyatini to‘la aks ettiruvchi oliy falsafiy kategoriya sifatida izohlaydi.

G‘oyaning bilish va amaliy jarayondagi o‘rni uning umumlashtiruvchanlik va yo‘naltiruvchanlik xususiyatlari bilan belgilanadi. Har qanday yangi nazariya, konsepsiya yoki ilmiy metod avval g‘oya sifatida shakllanadi, so‘ng tajriba asosida asoslanib, ilmiy bilim shakliga aylanadi. G‘oya nafaqat mavjud hodisalar mohiyatini aks ettiradi, balki ularning rivojlanish tendensiyalarini, kelajakdagi holatlarini ham bashorat qiladi. Shu jihatdan u ilmiy izlanish va amaliy faoliyat uchun dastlabki turtki hisoblanadi. Ilmiy bilish jarayonida g‘oya voqelikni qanday yo‘nalishda o‘rganish zarurligi haqidagi dastlabki metodologik ko‘rsatmani beradi. Masalan, atom mavjudligi haqidagi g‘oya asrlar davomida olimlarni tadqiqotga undab, natijada atomning kashf etilishi va olam tuzilishi haqidagi tasavvurlar tubdan o‘zgarishiga olib keldi. Shu bilan birga, tarixda fan taraqqiyotiga salbiy ta’sir ko‘rsatgan g‘ayriilmiy g‘oyalar ham mavjud bo‘lgan. Jumladan, o‘z vaqtida kibernetika va genetika “soxta fan” sifatida talqin qilinib, bu sohalarning rivoji bir necha yilga kechiktirilgan.

Ilmiy g‘oyaning real taraqqiyot omiliga aylanishi uchun jamiyatning umumiy bilim darajasi yuqori bo‘lishi, tajriba o‘tkazish va sinovdan o‘tkazish imkoniyatlarini yaratib beruvchi texnik vositalar, laboratoriya sharoitlari va moliyaviy resurslar mavjud bo‘lishi talab etiladi. Aks holda g‘oya amaliyotga joriy etilmay, faqat nazariy mulohaza sifatida qolib ketadi. Har qanday g‘oya uchun uning voqelikka mosligi ham muhim mezon hisoblanadi.

Badiiy tasvir vositalari, ya’ni troplar, badiiy nutqning obrazliligi, ta’sirchanligi va ekspressivligini ta’minlaydigan usullardir. Troplar so‘z ma’nosining ko‘chish jarayoniga asoslanadi va adabiy asarning badiiy qimmatini belgilovchi vositalar sirasiga kiradi. Ular asosan ikki turga bo‘linadi: miqdoriy ko‘chimlar (giperbola va meyozis) hamda sifatiy ko‘chimlar (metafora, metonimiya, ironiya va h.k.). Miqdoriy ko‘chimlarda narsa yoki hodisalar hajman kattalashtirib (mubolag‘a) yoki kichraytirib (litota) tasvirlanadi. Sifatiy ko‘chimlarda esa ma’nolar o‘rtasidagi o‘xshashlik yoki yaqinlik asosida semantik ko‘chish yuz beradi. Masalan, metafora o‘xshashlik asosida bir narsa nomining ikkinchisiga ko‘chirilishi bo‘lib, mumtoz adabiyotda “isteora” deb yuritiladi. Metafora lingvistik (tilning o‘zi bilan bog‘liq tarzda shakllangan) va xususiy-yaratuvchi muallif metaforalariga bo‘linadi. Birinchisi tilning umumiy taraqqiyotida shakllanadi (“stolning oyog‘i”), ikkinchisi esa muallifning estetik dunyoqarashi va badiiy maqsadidan kelib chiqadi.

Jonlantirish (tashxis) jonsiz predmetlarga insoniy xususiyatlar berish orqali obraz yaratadi. Apastrofa jonsiz narsalarga murojaat qilish orqali hosil bo‘ladi, intoq esa narsa, hodisa yoki hayvonlarni insonlardek gapirtirish usulidir. Allegoriya ham shu asosga qurilgan bo‘lib, unda insoniy fazilatlar hayvonlar yoki predmetlar timsolida ifodalanadi. Uslubiy metaforalarda esa bir sezgi organi bilan idrok etiladigan holat boshqa sezgi asosida tasvirlanadi (“shirin tabassum”, “yengil nigoh”). Metonimiya narsa-buyum yoki hodisalar o‘rtasidagi yaqinlik asosida nom almashtirilishidir (“saroy tinch uyquda” – saroydagi odamlar). Sinekdoxa qismning butun o‘rnida yoki butunning qism o‘rnida qo‘llanishi bilan yuzaga keladi (“jamoaning qo‘li baland keldi”). Ironiya esa so‘zning asl ma’nosiga zid ma’noda qo‘llanib, kinoya, sarkazm, antifraza kabi ko‘rinishlarga ega. Mubolag‘a va litota nutqning emotsional-ekspressivligini ta’minlash, muallifning munosabatini kuchaytirish uchun xizmat qiladi.

O‘zbek tilshunosligida badiiy tasvir vositalari va stilistika masalalari XX asrning o‘rtalaridan boshlab alohida ilmiy yo‘nalish sifatida shakllandi. A.G‘ulom, Sh. Shoabdurahmonov, I. Qo‘chqortoyev, A. Shomaqsudov, R. Qo‘ng‘urov, H. Rustamov kabi olimlarning ilmiy izlanishlari bu sohaning rivojida muhim o‘rin tutadi. Ularning asarlarida o‘zbek tilining funksional uslublari, badiiy nutqning leksik, grammatik va fonetik xususiyatlari, publisistik va so‘zlashuv uslublarining o‘ziga xos jihatlari yoritilgan. O‘zbek nutq madaniyati masalalarining ilmiy asoslanganligi prof. E. Begmatov rahbarligidagi tadqiqotlar natijasida yanada takomillashdi. Stilistika til birliklaridan nutq jarayonida qanday foydalanish kerakligini, qaysi vaziyatda qaysi vosita eng maqbul ekanini belgilab beradi. Bu esa nutq madaniyati, uslubiy me’yor va til madaniyatining shakllanishida muhim ahamiyatga ega.

Xulosa qilib aytganda, g‘oya va badiiy tasvir vositalari inson tafakkuri va badiiy ijodning ajralmas unsurlari bo‘lib, ular ilmiy bilish, adabiy tafakkur va nutq madaniyatining rivojlanishida muhim o‘rin tutadi. G‘oya bilish jarayonini yo‘naltirsa, badiiy vositalar tilning obrazlilik imkoniyatlarini kengaytiradi, matnning emotsional ta’sirini kuchaytiradi va estetik qimmatini oshiradi. Shu bois g‘oya va badiiy vositalarning nazariy asoslarini chuqur o‘rganish ilmiy, pedagogik va adabiy faoliyat uchun zarur metodologik ahamiyatga ega.