Buyuk adiblar / Zahiriddin Muhammad Bobur

Zahiriddin Muhammad Bobur – buyuk sarkarda, shoir va davlat arbobi

Zahiriddin Muhammad Bobur – o‘z davrining buyuk shoirlaridan, iste’dodli sarkardalaridan va davlat arboblaridan biridir. U Boburiylar sulolasi asoschisi sifatida nafaqat O‘zbekiston, balki butun Sharq sivilizatsiyasi tarixida muhim o‘rin tutadi. Bobur nafaqat siyosiy yetakchi, balki adabiyot, tarix, tilshunoslik va san’at sohalarida ham o‘chmas iz qoldirgan.

 

Boburning hayoti va dastlabki faoliyati

Zahiriddin Muhammad Bobur 1483-yil 14-fevralda Andijonda tug‘ilgan. Otasi Umarshayx Mirzo – Farg‘ona viloyati hukmdori, Temuriylar sulolasidan edi. Onasi Qutlug‘ Nigorxonim esa Chig‘atoy xonlari avlodidan bo‘lib, Bobur o‘z naslini buyuk sarkarda Amir Temurga bog‘laydi.

Yoshligidan ilm-fanga, she’riyatga, harbiy san’atga qiziqqan Bobur forsiy va turkiy tillarni mukammal egallagan, tarix, geografiya va siyosatni chuqur o‘rgangan.

Otasi vafotidan so‘ng, 1494-yilda 12 yoshida Farg‘ona taxtiga chiqadi. O‘sha paytda Temuriylar davlati parchalanib ketgan edi, Bobur esa kuchli raqobat sharoitida o‘z hokimiyatini saqlab qolish uchun kurashadi. U Samarqandni bir necha bor egallashga uringan, biroq Muhammad Shayboniyxon bilan janglarda mag‘lubiyatga uchragan.

 

Kobulni egallashi va Hindistonga yurishlari

Samarqandni boy bergach, 1504-yilda Bobur Kobulni egallaydi va bu yerdan o‘z davlatini mustahkamlashni boshlaydi. Afg‘oniston hududida hokimiyatini barqarorlashtirgach, Hindiston sari yurish rejalari tuza boshlaydi.

1526-yilda Panipat jangida Dehli sultoni Ibrohim Lodiy qo‘shinlarini yengib, Hindistonda Boburiylar sulolasiga asos soladi. Keyingi yillarda u Xonva (1527) va Chanderi (1528) janglarida ham g‘alaba qozonib, Hindistonning katta qismini o‘z tasarrufiga oladi.

Bobur 1530-yil 26-dekabrda Agra shahrida vafot etadi. U dastlab Agrada dafn etilgan, keyinchalik o‘z vasiyatiga ko‘ra Kobulga, Bog‘i Boburga ko‘chirilib, shu yerda dafn etilgan.

 

Boburiylar sulolasining ahamiyati

Bobur asos solgan Boburiylar sulolasi Hindiston tarixida muhim o‘rin tutadi. Uning o‘g‘li Humoyun, nevarasi Akbar, shuningdek Jahongir va Shoh Jahon davrida davlat yanada rivojlanadi. Shu davrda Hindiston san’ati, me’morchiligi va adabiyoti yuksak taraqqiyotga erishdi.

Masalan, Toj Mahal, Qutb Minor, Fatehpur Sikri kabi obidalar Boburiylar davrining madaniy durdonalaridir.

 

Boburning adabiy merosi

“Boburnoma”

Boburning eng mashhur asari — “Boburnoma” bo‘lib, u o‘z davrining tarixiy, adabiy va geografik manbasi hisoblanadi. Asarda Bobur o‘z hayoti, siyosiy voqealar, harbiy yurishlar, shaharlar va tabiat manzaralarini katta tafsilotlar bilan tasvirlaydi.

“Boburnoma”ning o‘nlab qo‘lyozma nusxalari O‘zbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanadi. Asar fors, turk, rus, ingliz, fransuz va boshqa tillarga tarjima qilingan.

Boshqa asarlari

Bobur o‘zining adabiy va ilmiy faoliyatida bir qancha muhim asarlar yaratgan:

“Aruz haqida risola” (1523–1525) – aruz tizimini ilmiy tahlil qilgan asar;

“Mubayyin” – diniy-falsafiy asar bo‘lib, islom shariatining asosiy ustunlarini bayon etadi;

“Mubayyinu-l-zakot” – soliq tizimi haqida yozilgan risola;

“Harb ishi” va “Musiqa ilmi” – hozircha topilmagan, ammo manbalarda tilga olingan asarlar.

Bobur, shuningdek, Bahouddin Naqshbandiyning shogirdi Xoja Ahror Valining “Volidiya” asarini turkiy tilga tarjima qilgan.

U arab yozuviga asoslangan “Xatti Boburiy” yozuv tizimini ham ishlab chiqqan.

 

Boburning she’riyati

Bobur – o‘zbek adabiyotining yirik lirigi. U g‘azal, ruboiy, tuyuq janrlarida ijod qilgan. Uning she’rlarida muhabbat, insoniylik, vatanparvarlik, tabiat, do‘stlik va hayot falsafasi chuqur ifodalangan.

Quyidagi g‘azali Bobur she’riy uslubining nozik va hissiyligini ko‘rsatadi:

“G‘urbat tug‘i yopqon ruhi zardimnimu dey?

Yo hajr chiqargon ohi sardimnimu dey?

Holing nedurur? Bilurmusen dardimni?

Holingai so‘raymu, yo‘qsa dardimnimu dey?!”

Bobur o‘z she’rlarida inson qadrini ulug‘laydi, manmanlik, xudbinlik, qizg‘anchig‘lik kabi illatlarni qoralaydi. U soddalik va aniqlikni yozuv uslubining asosiy mezoni deb bilgan.

Shoir shunday deydi:

“Ravshan va toza gaplar yordamida soddaroq yoz: senga ham, seni o‘qiganga ham oson bo‘ladi.”

 

Boburning ilmiy va estetik qarashlari

“Aruz haqida risola” asarida Bobur Sharq she’riyatining nazariy asoslarini tahlil qiladi, aruz tizimini turkiy til ohangiga moslashtirish yo‘lida yangiliklar kiritadi.

U o‘z qarashlarini arab, fors-tojik va turkiy adabiy manbalar asosida isbotlab, turkiy she’riyatning yuksak imkoniyatlarini namoyon etadi. Shu bilan u Alisher Navoiy an’analarini davom ettirgan.

Bobur, shuningdek, xalq og‘zaki ijodini, qo‘shiq va doston janrlarini qadrlagan, ularni o‘z ijodida ijodiy qayta ishlagan.