Adabiyot tarixi / Sovet davri adabiyoti

Sovet davri adabiyoti

Sovet davri adabiyoti XX asrning 20–80-yillarida o‘zbek adabiyotida shakllangan murakkab, ziddiyatli, shu bilan birga sermahsul adabiy jarayonni o‘z ichiga oladi. Bu davr adabiyotining asosiy xususiyatlari siyosiy-ijtimoiy hayot bilan chambarchas bog‘lovchi “partiyaviylik”, “sotsialistik realizm”, “xalqchillik”, “inqilobiy ruh”, “komunistik mafkuraga sodiqlik” kabi tamoyillarning ustuvorligidir. Sovet adabiyoti shakllanishidan boshlab davlat mafkurasi ta’sirida rivojlandi, biroq shu murakkab sharoitda ijod qilgan ko‘plab o‘zbek adiblari o‘z mahorati, xalqona ruh, badiiyat va milliylikka sodiqlik orqali yuksak badiiy asarlar yaratdilar.

1920–1930-yillar o‘zbek adabiyotida yangi adabiy maktabning shakllanish davri bo‘ldi. Jadid adabiy an’analaridan meros bo‘lgan ma’rifatparvarlik ruhi asta-sekin sovet mafkurasi talablari bilan almashdi. G‘afur G‘ulom, Oybek, Abdulla Qahhor kabi ijodkorlar adabiyotning yangi yo‘nalishlarini izlab, jamiyatdagi sinfiy ziddiyatlar, eskilik va yangilik kurashi, ijtimoiy tengsizlik, inqilobdan keyingi hayot mavzularini qalamga oldilar. Bu davrda adabiyotni “proletar adabiyoti” deb atash keng tarqaldi va yozuvchilar guruhlarga bo‘lingan holda ijod qildilar. Adabiyotning bosh yo‘nalishi sifatida “sotsialistik realizm” e’tirof etilib, badiiy asarlarning mazmuni partiya talablari bilan muvofiqlashtirilishi shart qilib qo‘yildi.

1930-yillarning ikkinchi yarmida Stalinning shaxsga sig‘inish siyosati kuchayishi fonida adabiyotga tsenzura bosimi mislsiz darajada oshdi. Ko‘plab iste’dodli adiblar — Cho‘lpon, Fitrat, Qodiriy, Usmon Nosir kabi yozuvchilar “xalq dushmani” sifatida qatag‘on qilindi, ularning asarlari taqiqlanib ketdi. Biroq shu davrda ham o‘zbek adabiyoti butunlay to‘xtab qolmadi: G‘afur G‘ulomning “Shum bola”si, Oybekning “Navoiy” romani, Hamid Olimjonning lirikalari, Maqsud Shayxzodaning dramatik asarlari adabiyotga yangi badiiy nafas olib kirdi. Shu bilan birga, siyosiy buyurtmaga mos ravishda yaratilib, davr ruhini ulug‘lovchi she’r va hikoyalar ham keng tarqaldi.

1941–1945-yillardagi Ikkinchi jahon urushi o‘zbek adabiyotida vatanparvarlik, jasorat, front hayoti va xalqning matonatini tasvirlovchi yangi asarlarning yuzaga kelishiga olib keldi. Urush yillarida Oybek, G‘afur G‘ulom, Hamid Olimjon, Zulfiya kabi ijodkorlar o‘z she’rlari va publitsistik asarlari bilan xalqning ruhini ko‘tardilar. Frontdagi soldatlarning qudrati, orqada mehnat qilgan ayollar va xalqning mardonavor harakati adabiyotda asosiy mavzu sifatida aks etdi.

Urushdan keyingi 1950-yillar boshida sovet adabiyotida “ziddiyatsizlik nazariyasi”, “ideallashtirilgan ijobiy qahramon” kabi mafkuraviy talablar kuchayib, badiiy haqiqat ko‘pincha bo‘yoqlar bilan bezatildi. Ammo 1956-yildan boshlangan “Xrushchyovcha iliqlashuv” adabiyotga nisbatan cheklovlarni yumshatdi, ijodkorlarga nisbatan nazorat nisbatan kamaydi. Aynan shu davrda Abdulla Qahhor, Odil Yoqubov, Said Ahmad, Asqad Muxtor, Mirmuhsin kabi yozuvchilar chuqur psixologik nasr, hayotiy voqealarga asoslangan hikoya va romanlar yaratdilar. Ularning asarlarida insonning ichki dunyosi, ma’naviy iztiroblar, urush oqibatlari, jamiyatdagi ijtimoiy muammolar, adolatga intilish kabi mavzular keng o‘rin oldi.

1960–1980-yillar sovet davri o‘zbek adabiyotining yetuklik bosqichi sanaladi. Bu davrda adabiyot yanada rang-barang bo‘lib, ijtimoiy-psixologik roman, tarixiy roman, satirik hikoya, falsafiy she’riyat kabi turli janrlar rivojlandi. Pirimqul Qodirovning “Yulduzli tunlar”, “Avlodlar dovoni” asarlari tarixiy romanchilikning yuksak namunalariga aylandi. Odil Yoqubov va Said Ahmad nasrda jamiyat, davr ruhiyati, inson qismatining murakkabliklarini yorita oldilar. Mirtemir, Shukrullo, Zulfiya, Erkin Vohidov, Abdulla Oripov kabi shoirlar o‘zbek she’riyatiga o‘ziga xos lirika, falsafiylik, mushohada ruhini olib kirdilar. Ayniqsa, Mustaqillik arafasidagi she’riyatda milliy ruh, tarixiy xotira, Vatanga muhabbat kuchli tus oldi.

Sovet davri adabiyotining umumiy xususiyatlari quyidagicha: bir tomondan siyosiy cheklovlar, mafkuraviy bosim, tsenzura, buyurtma adabiyot; ikkinchi tomondan milliylikni asrash, badiiy tilni boyitish, xalq hayoti, ruhiy iztiroblar va ijtimoiy masalalarni yoritish, adabiyotning tarbiyaviy rolini kuchaytirish. Bu davr adabiyoti ziddiyatlarga, majozlarga, ramziy obrazlarga boy bo‘lib, ko‘plab asarlar bugun ham o‘z badiiy qiymatini yo‘qotmagan.

Umuman olganda, sovet davri adabiyoti — o‘zbek badiiy tafakkurining murakkab, ammo sermazmun bosqichi bo‘lib, bizgacha yetib kelgan ko‘plab asarlar nafaqat tarixiy hujjat, balki xalq ruhiyatini, jamiyatning ichki kurashlari va ma’naviy izlanishlarini aks ettiruvchi qimmatli merosdir. Bu davr ijodkorlarining asarlari bugungi o‘zbek adabiyoti taraqqiyoti uchun ham muhim badiiy va ma’naviy manba bo‘lib xizmat qilmoqda.