Buyuk adiblar / Cho‘lpon

Cho‘lpon – o‘zbek milliy uyg‘onish adabiyotining yirik namoyandasi

O‘zbek xalqining XX asrda yetishib chiqqan ulug‘ siymolaridan biri, yozuvchi, dramaturg, tarjimon, tanqidchi va jamoat arbobi Abdulhamid Sulaymon o‘g‘li Cho‘lpon 1897-yilda Andijonning Qatorterak mahallasida savdogar oilasida dunyoga kelgan. Uning otasi Sulaymonqul Mulla Muhammad Yunus o‘g‘li dastlab dehqonchilik, keyinchalik bazzozlik bilan shug‘ullangan, ma’rifatli va adabiyotga ixlosmand inson bo‘lib, “Rasvo” taxallusi bilan she’rlar yozgan. Onasi Oysha aya xalq og‘zaki ijodining jonli namunalarini bilgan ayol edi. Cho‘lpon so‘z san’atiga mehrni onasining alla va ertaklaridan olgan.

Cho‘lpon dastlab mahalliy madrasada (1908–1912), so‘ngra rus-tuzem maktabida (1912–1914) ta’lim olgan. U arab, fors va turk tillarini mukammal o‘rgangan, hatto ayrim she’rlarini usmonli turk tilida yozgan. 1914-yilda Toshkentga kelib, o‘z faoliyatini “Sadoi Turkiston” gazetasi bilan boshlaydi. Shu davrda u jadidchilik harakati, milliy uyg‘onish g‘oyalari bilan yaqindan tanishadi va bu yo‘nalishda faol ijod qila boshlaydi.

1916–1917-yillarda Orenburgda yashab, boshqird hukumati mahkamasida kotib bo‘lib ishlaydi. Keyinchalik Toshkentga qaytib, Xalq maorif komissarligi qoshidagi ilmiy kengash raisi, “Buxoro axbori” gazetasi muharriri, “Turon” teatri direktori, “Mushtum” jurnali va “Darxon” gazetasida muharrir sifatida faoliyat yuritadi. 1924–1926-yillarda Moskvada o‘zbek drama studiyasiga rahbarlik qiladi, 30-yillarda esa tarjimon sifatida SSSR Markaziy Ijroiya Qo‘mitasida ishlaydi.

Cho‘lpon ijodini 1912–1913-yillardan boshlagan. Dastlabki asarlari “Turkiston viloyatining gazeti”, “Sadoi Turkiston”, “Sadoi Farg‘ona”, “Oyina” oynomalarida chop etilgan. Ularning asosiy mazmuni ma’rifatparvarlik, milliy uyg‘onish, xalqni jaholatdan chiqarish, adolat va ozodlik g‘oyalarini targ‘ib etishdan iborat bo‘lgan.

Adib o‘zbek she’riyatiga yangi mazmun va shakl olib kirdi. Uning “Uyg‘onish” (1922), “Buloqlar” (1923), “Tong sirlari” (1926), “Soz” (1935) kabi she’riy to‘plamlari milliy o‘zlikni anglash, xalq ozodligi, vatan muhabbati, inson ruhiyatining teran qatlamlarini aks ettiradi. Ayniqsa “Buloqlar” to‘plami “Sharq uchun”, “Sezgilar”, “Sevgi”, “Qora yo‘llar”, “Qor quynida” bo‘limlari bilan ajralib turadi.

Cho‘lponning satrlarida xalq dardi, millat iztirobi, ozodlik orzusi ifoda topgan:

“Birlash, ey xalqim, kelgandir chog‘i,

Bezansin endi Turkiston bog‘i,

Qo‘zg‘al, xalqim, yetar shuncha jabru jafolar!”

Shoirning she’rlarida inson qalbining nozik kechinmalari bilan bir qatorda, zamon og‘rig‘i, milliy uyg‘onish, ozodlik g‘oyalari o‘zaro uyg‘unlashadi.

Cho‘lpon nasr sohasida ham yirik asarlar yaratgan. Uning “Novvoy qiz”, “Oydin kechalarda”, “Qor qo‘ynida lola” hikoyalari, ayniqsa, “Kecha va kunduz” romani o‘zbek realizmining cho‘qqisiga aylangan. “Kecha va kunduz” o‘zbek adabiyotidagi ilk roman-dilogiya bo‘lib, unda xalq hayoti, oila, axloqiy qadriyatlar, ayollar taqdiri, ijtimoiy ziddiyatlar tasvirlanadi. Asardagi Zebi obrazi orqali Cho‘lpon o‘z davrining ayollarga nisbatan zulm, jaholat va adolatsizliklarini ochib beradi.

Dramaturg sifatida Cho‘lpon “Yorqinoy”, “Cho‘rining isyoni”, “O‘rtoq Qarshiboyev”, “Mushtumzo‘r”, “Hujum” kabi pyesalar yozgan. Ularning barchasida zamon muammolari, ijtimoiy adolatsizlik, milliy uyg‘onish g‘oyalari ifodasini topgan.

Cho‘lpon mohir tarjimon sifatida ham adabiyot tarixida o‘chmas iz qoldirgan. U A.S. Pushkinning “Dubrovskiy”, “Boris Godunov”, M. Gorkiyning “Ona”, N.V. Gogolning “Tergovchi”, I.S. Turgenevning “Cho‘ri qiz”, A.P. Chexovning “Qochoq”, W. Shekspirning “Hamlet” kabi jahon adabiyoti durdonalarini o‘zbek tiliga katta mahorat bilan tarjima qilgan. Ayniqsa “Hamlet” tragediyasi o‘zbek tarjima san’atining shoh asari hisoblanadi..

1937–1938-yillardagi qatag‘on davri Cho‘lpon hayotini ham izdan chiqardi. U 1938-yil 4-oktabrda soxta ayblovlar bilan hibsga olinib, otib tashlangan. Uzoq yillar davomida uning nomi taqiqlanib, asarlari yo‘qotilgan. Faqat mustaqillik yillarida adib nomi xalqimizga qaytarildi. 1991-yilda Cho‘lpon oqlanib, unga Alisher Navoiy nomidagi O‘zbekiston Davlat mukofoti, 1999-yilda esa “Mustaqillik” ordeni berildi.

Cho‘lponning “Kecha va kunduz” romanida aks etgan oila hayoti, milliy urf-odatlar, o‘zbek xalqining an’anaviy fazilatlari bugungi kun nuqtai nazaridan ham juda dolzarb. Adabiyotshunos Ozod Sharafiddinov “Cho‘lponni anglash” asarida shoir hayoti va ijodini chuqur tahlil qilib, uning millat taqdiri uchun kechgan kurashini haqqoniy yoritib bergan. U ta’kidlaganidek, Cho‘lpon nomini adabiyotdan butunlay o‘chirib tashlashga urinishlar bo‘lgan, ammo bu urinishlar xalq xotirasidan uni yo‘q qila olmagan.

Bugungi kunda ham Cho‘lpon merosi o‘zbek milliy adabiy tafakkurining poydevoridir. Prezident Shavkat Mirziyoyev Cho‘lpon va jadidlar faoliyatini yuksak baholab, ularning xalqni ilm-fan, ma’rifat, taraqqiyot yo‘liga yetaklashdagi xizmatlarini e’tirof etgan:

“Bu ulug‘ zotlarning maqsadi — jaholat va qoloqlik girdobida qolib ketayotgan Turkiston xalqini dunyoviy ilm-fan bilan qurollantirib, umumbashariy rivoj yo‘liga olib chiqishdan iborat edi.”

Haqiqatan ham Cho‘lpon kabi tarixiy shaxslarning xizmatlari bugungi ozod va farovon O‘zbekiston hayotida chuqur iz qoldirgan.